Dijital Hafıza Siliniyor mu? Wayback Machine’e Yönelik Erişim Kısıtlamaları Artıyor
Büyük medya kuruluşlarının arşivleme botlarını engellemesi, internetin hafızası olarak görülen Wayback Machine’in geleceğini tartışmaya açtı. Gazeteciler ve sivil toplum kuruluşları ise dijital kayıtların korunması için Internet Archive’e destek çağrısı yapıyor
İnternetin en kapsamlı dijital arşivlerinden biri olan Internet Archive bünyesindeki Wayback Machine, son dönemde büyük medya kuruluşlarının erişim kısıtlamalarıyla karşı karşıya.
Wired‘ın aktardığına göre ABD merkezli çok sayıda haber sitesi, arşivleme botlarını engelleyerek platformun içerik toplamasını zorlaştırıyor. Bu durum, gazetecilikten hukuka kadar geniş bir alanda kullanılan dijital kayıtların geleceğine dair endişeleri artırıyor.
Medya kuruluşları arşivlemeyi sınırlıyor
ABD’nin önde gelen medya gruplarından USA Today Co., Wayback Machine’in içeriklerini arşivlemesini engelleyen kurumlar arasında yer alıyor. Şirket, bu adımın özellikle Internet Archive’ı hedef almadığını, genel olarak tüm veri kazıma (scraping) botlarına karşı uygulanan bir politika olduğunu savunuyor.
Benzer şekilde The New York Times da arşivleme erişimini sınırlayan kurumlar arasında bulunuyor. Analizlere göre en az 23 büyük haber sitesi, Internet Archive’ın kullandığı “ia_archiver” botunu engelliyor. Reddit de bu listeye dahil.
The Guardian ise farklı bir yöntem izliyor: Botları tamamen engellemek yerine, içeriklerini Internet Archive API’sinden çıkarıyor ve Wayback Machine arayüzünde görünürlüğünü sınırlıyor. Bu da arşivlere erişimi teknik olarak mümkün kılsa da pratikte zorlaştırıyor.
Gerekçe: Yapay zeka ve telif kaygıları
Medya kuruluşlarının ortak gerekçesi, içeriklerinin yapay zeka şirketleri tarafından izinsiz kullanılması ihtimali. Özellikle The New York Times, arşivlenen içeriklerin AI modellerinin eğitilmesinde kullanılarak doğrudan rekabet yarattığını öne sürüyor.
Benzer kaygılar Reddit tarafından da dile getirildi. ABD’de yapay zeka şirketlerine karşı açılan 100’ü aşkın telif davası da bu gerilimin arka planını oluşturuyor. Wayback Machine’in trilyonlarca sayfayı içeren veri havuzu, bu açıdan özellikle değerli bir kaynak olarak görülüyor.
Gazetecilerden karşı hamle
Kısıtlamalara karşı gazeteciler ve sivil toplum kuruluşları harekete geçti. Electronic Frontier Foundation ve Fight for the Future öncülüğünde başlatılan girişimde, 100’den fazla gazeteci Internet Archive’e destek veren bir açık mektuba imza attı.
İmzacıların arasında Rachel Maddow gibi ana akım isimler ile bağımsız gazeteciler de yer aldı. Mektupta, geçmişte gazetecilerin fiziksel arşivlere ve kütüphanelere başvurduğu, ancak dijital çağda bu işlevin büyük ölçüde Internet Archive tarafından üstlenildiği vurgulandı.
“Gazeteciliğin hafızası” riske giriyor
Gazeteciler, Wayback Machine’in özellikle araştırmacı gazetecilikte kritik rol oynadığını belirtiyor.
Platform; haber metinlerindeki değişiklikleri izlemek, eski içeriklere ulaşmak ve kurumların geçmişteki söylemlerini karşılaştırmak için kullanılıyor.
Araç aynı zamanda hukuki süreçlerde de delil olarak kullanılıyor. ABD’de birçok davada, web sayfalarının geçmiş versiyonları Wayback Machine kayıtları üzerinden sunuluyor.
Alternatifsiz bir sistem
Internet Archive, yaklaşık 30 yıldır faaliyet gösteriyor ve bugüne kadar 1 trilyondan fazla web sayfasını arşivledi. Ancak uzmanlara göre Wayback Machine’in yerini doldurabilecek, kamuya açık benzer kapsamda bir araç bulunmuyor.
Platform daha önce de hukuki baskılarla karşı karşıya kalmıştı. Özellikle müzik arşivleme projesi nedeniyle açılan ve yüz milyonlarca dolarlık tazminat talebi içeren dava, kurumun karşılaştığı en büyük risklerden biri olmuştu.
“İnternet kapanıyor” uyarısı
Internet Archive yöneticileri, bazı medya kuruluşlarıyla görüşmelerin sürdüğünü ancak genel eğilimin olumsuz olduğunu belirtiyor. Kuruma göre, giderek daha fazla içeriğin erişime kapatılması, yalnızca arşivleme faaliyetlerini değil, toplumun bilgiye erişimini de doğrudan etkiliyor.
Wayback Machine Direktörü Mark Graham’a göre sorun yalnızca teknik değil, yapısal: İnternetin giderek daha kapalı bir yapıya evrilmesi, kamusal bilginin izlenebilirliğini zayıflatıyor.
Bu eğilimin devam etmesi halinde, erken dönem dijital kayıtların önemli bir kısmının ya erişilemez hale gelmesi ya da tamamen kaybolması riski bulunuyor. Bu da hem gazetecilik hem de demokratik denetim mekanizmaları açısından ciddi bir kırılma anlamına geliyor.
Kaynak: Gazete Oksijen
